het Rasphuis

het Rasphuis

Het Rasphuis door Hendrick de Keyser, 1603

Werken voor de kost

Eind 16^e eeuw werd in een oud klooster een tuchthuis gevestigd dat een alternatief moest bieden voor de gangbare manier van straffen. De ideeën van humanist Dirk Volkertzn. Coornhert werden toegepast: werken voor de gemeenschap en kost. In 1599 werd het recht verkregen verfhout te raspen en kreeg de instelling de naam ‘Rasphuis’. De gevangen moesten Braziliaans verfhout raspen, het poeder werd gebruikt in de textielververij.

Gedierte

Mogelijk stamt de beeldengroep van veel later: na 1663, maar is waarschijnlijk wel gebaseerd op een ontwerp van beeldhouwer en architect de Keyser. Het stelt de Amsterdamse stedenmaagd met gesel en twee geketende mannen voor.

In het reliëf boven de toegangspoort is een wagen volgeladen met rasphout te zien, getrokken door leeuwen, een beer, everzwijn en wolf. De menner houdt ze in toom: de tuchtmeester die de gevangen temt. De spreuk ‘Vertutis est domare, quae cuncti pavent betekent vrij vertaald ‘het is dapperheid eigen, te temmen hetgeen elk vreest’ of ‘het is een deugd van 't kloek gemoed, te temmen dat elk schrikken doet’. Castigatio dat onder de stedenmaagd staat, betekent Tucht. Coornhert beschouwde onverbeterlijken als vijanden van de maatschappij en de vijand, ‘wilt gedierte’, moest getemd worden.

Na 1825 veranderde de functie van het gebouw, uiteindelijk bleef in de loop der tijd alleen de poort over. Nu is de poort ingebed in de ingang van een een winkelcentrum.

Reinier Vinkeles (1741-1816) J.I. Pontanus, 1614

Hendrick de Keyser (1565-1621)

In 1595 werd Hendrick de Keyser stadssteenhouwer en -beeldhouwer, in feite stadsarchitect. Zijn belangrijkste werken zijn de Beurs (1608/13, gesloopt in 1829), de Zuiderkerk (1603/11, in 1614 de Zuidertoren), het Stadhuis van Delft (1618/20) en de Westerkerk (1620/31, toren uit 1638 volgens afwijkend ontwerp).

Hendrick de Keyser was behalve architect ook beeldhouwer. Zijn beste voorbeeld is het door zijn zoon Pieter voltooide grafmonument van Willem van Oranje in de Nieuwe Kerk van Delft (1614/23). Ook maakte hij het oudst bekende standbeeld in Nederland: Erasmus te Rotterdam.

De Keyser stierf op zijn 56^e verjaardag. Gedicht van P.C.Hooft toen de bouwmeester in de Zuiderkerk was begraven:

Hendrik de Kaizer

Vermaert Steen- en Beeldthouwer

gestorven op zijn geboortedagh

den Konstennaar alhier gekuilt

daar de beeldthouwerij om huilt,

is sterf- geboortedagh geweest.

Een steen zijn lichaam ons ontschuilt;

maar duizendt toonen der zijn geest…

Info Hendrick de Keyser